Przejdź do treści
Szkocja
Wyspy

Wyspy Szkocji: które wybrać i na co

Redakcja Szkocja9 min czytania
Wyspy Szkocji
Fot. Andrew Gray, CC BY-SA 4.0

Wyspy Szkocji dzielą się na trzy główne archipelagi: Hebrydy, Orkady i Szetlandy. Każdy ma inny charakter, inne tempo i inny dojazd. Ten przewodnik pomaga wybrać grupę wysp, która pasuje do Twoich planów.

Które wyspy Szkocji wybrać?

Najprościej wybrać według tego, czego szukasz. Hebrydy to największy archipelag w Szkocji i na Wyspach Brytyjskich, z górzystymi wyspami i widowiskowymi wybrzeżami. Orkady słyną z zabytków z epoki neolitu, a jedno z tamtejszych stanowisk jest na liście UNESCO. Szetlandy leżą najdalej na północ w Wielkiej Brytanii i mają silną tożsamość opartą na dziedzictwie norweskim.

Jeśli planujesz zwiedzanie całej Szkocji, zajrzyj najpierw do co zobaczyć w Szkocji. Tam znajdziesz wskazówki dotyczące kontynentu, a na wyspy wrócisz z konkretnym planem.

Dla pierwszego wyjazdu dobrym wyborem są Hebrydy wewnętrzne, bo leżą najbliżej szkockiego lądu. Osoby zainteresowane archeologią wybiorą raczej Orkady. Miłośnicy surowej przyrody i długich, pustych plaż odnajdą się zwykle na Hebrydach zewnętrznych albo na Szetlandach.

Przy wyborze liczy się także tempo wyjazdu. Hebrydy wewnętrzne da się zwiedzić w kilka dni, bo odległości między największymi wyspami są krótkie. Hebrydy zewnętrzne i Szetlandy wymagają więcej czasu na przejazdy, więc lepiej zaplanować je jako osobny, dłuższy wyjazd.

Czym różnią się trzy archipelagi?

Każdy archipelag ma inną skalę, odległość od lądu i główną miejscowość. Najwięcej wysp mają Hebrydy, ale większość z nich jest niezamieszkana. Orkady są blisko północnego wybrzeża Szkocji, a Szetlandy leżą najdalej od lądu.

Archipelag Położenie Wyspy zamieszkane Największa miejscowość
Hebrydy wewnętrzne Najbliżej lądu 36 Bowmore na Islay (główna wieś)
Hebrydy zewnętrzne Około 70 km na zachód od lądu 15 Stornoway na Lewisie
Orkady Około 16 km na północ od Caithness około 20 Kirkwall
Szetlandy Około 170 km od szkockiego lądu 16 Lerwick

Liczby wysp dotyczą całego archipelagu. Wyspy zamieszkane to te, na których stale mieszkają ludzie, więc w praktyce zwiedzasz kilka większych miejsc, a reszta to krajobraz dla spacerów i fotografii.

Różnice widać też w krajobrazie. Hebrydy mają bardzo zróżnicowaną geologię, od skał prekambryjskich, należących do najstarszych w Europie, po młodsze intruzje wulkaniczne. Szetlandy mają z kolei rozległe, zróżnicowane wybrzeża i wiele niskich, falistych wzgórz, które łatwo rozpoznać na mapie.

Hebrydy: wewnętrzne czy zewnętrzne?

Hebrydy dzielą się na dwie grupy, rozdzielone cieśniną Minch na północy i Morzem Hebrydzkim na południu. Wewnętrzne leżą bliżej lądu i obejmują Islay, Jurę, Skye, Mull, Raasay, Staffę oraz Małe Wyspy. Zewnętrzne tworzą łańcuch ponad stu wysp i wysepek. Mówi się o nich także Wyspy Zachodnie, choć ta nazwa bywa używana w odniesieniu do Hebrydów w ogóle.

Hebrydy wewnętrzne są łatwiejsze w dojeździe i chętniej odwiedzane. Latem bywa tam tłoczno, zwłaszcza na największych atrakcjach. Hebrydy zewnętrzne są bardziej odludne i mają mniej zabudowy, co dla części osób jest ich główną zaletą.

Obie grupy łączy klimat łagodniejszy, niż można by się spodziewać na tej szerokości geograficznej. Przy wyborze warto pamiętać, że Hebrydy to archipelag z tradycją gaelicką, dawną kulturą wiejską i gospodarką opartą na drobnych gospodarstwach, rybołówstwie i turystyce. Dziś wyspy utrzymują się też z przemysłu naftowego i energetyki odnawialnej.

Pełna nazwa całej grupy to Hebrydy. Ta strona opisuje każdą z dwóch części dokładniej, a poniżej znajdziesz najważniejsze punkty dla obu grup.

Hebrydy są też ważnym miejscem dla gaelickiej literatury i muzyki. Warto to wiedzieć, jeśli interesuje Cię kultura regionu, a nie tylko krajobraz.

Co zobaczyć na Hebrydach wewnętrznych?

Islay to wyspa z widowiskowym wybrzeżem i bagnistym wnętrzem. Jest tu wiele destylarni whisky, a główną wsią jest Bowmore. Jura jest dostępna przez Islay i wydaje się surowa, a jej mała wieś Craighouse jest punktem wypadowym.

Mull ma kolorową wieś Tobermory, która jest jej główną miejscowością. Na Ionę dostaniesz się właśnie przez Mull. Na Ionie zobaczysz odrestaurowaną katedrę wśród ruin dawnych zabudowań klasztornych. Klasztory Hebrydów zostały zniszczone przez Wikingów, potem odbudowane przez Normanów, a w czasie reformacji ponownie popadły w ruinę. Cmentarze przy nich nadal były używane, a niektóre weszły w skład późniejszych kościołów.

Staffa to niewielka wyspa z jaskinią Fingal's Cave. Jest najbardziej spektakularnym przykładem bazaltowych formacji powstałych po wybuchach wulkanicznych, podobnych do Giant's Causeway w Irlandii Północnej.

Najbardziej widowiskowa z wysp wewnętrznych to Isle of Skye, gdzie najbardziej efektowny jest półwysep Trotternish. Znajdziesz tam formacje takie jak Quiraing i Old Man of Storr. Skye ma przy tym najwięcej ruchu turystycznego, więc planując wyjazd, rozłóż wizytę na kilka dni i wybierz spokojniejsze godziny.

Na Hebrydach wewnętrznych zimą często widać zorzę polarną, bo nie ma tu zanieczyszczenia światłem. Latem zorzy nie zobaczysz, bo noc prawie nie zapada.

Co zobaczyć na Hebrydach zewnętrznych?

Najważniejszym zabytkiem jest kamienny krąg Callanish na Lewisie, najbardziej okazały prehistoryczny obiekt na Hebrydach. W pobliżu znaleziono szachy z Lewis. Dziś obejrzysz je w British Museum w Londynie albo w National Museum of Scotland w Edynburgu.

Na Lewisie znajdziesz też czarne domy, tradycyjne chaty z jedną długą izbą i paleniskiem bez komina, w którym przy ścianie trzymano bydło. Do późnej epoki wiktoriańskiej były to typowe domy na Hebrydach. Kilka z nich zachowano jako muzea lub przestrzenie do zwiedzania, a przykłady są na wszystkich głównych wyspach. Lewis i Harris to jedna wyspa, połączona lądem. Harris ma główną wioskę Tarbert.

Na Barrze stoi zamek Kisimul, najlepiej zachowana średniowieczna ruina na Hebrydach. Główną wsią Barra jest Castlebay. Na Barrze, Colonsay, Coll, Skye i na Uistach są wyspy przypływowe, na które przechodzi się pieszo podczas odpływu. Przed wyjściem sprawdź tablicę pływów, a wróć, zanim woda znów wzrośnie.

Hebridean Way to szlak pieszy i rowerowy prowadzący przez Hebrydy zewnętrzne, od Vatersay do Stornoway i na Butt of Lewis. Wybierając go, zaplanuj noclegi i transport z wyprzedzeniem, bo na odludziu jest ich mniej. Plaże są zwykle długie i piaszczyste, ale woda jest zimna, więc do surfingu, windsurfingu czy kajaków przyda się gruby strój.

Orkady: co zobaczyć?

Orkady to około 70 wysp, z których około 20 jest zamieszkanych. Największa z nich, Mainland, ma powierzchnię 523 kilometrów kwadratowych. Główną miejscowością i ośrodkiem administracyjnym jest Kirkwall. Wiele osób przyjeżdża tu dla zabytków, zwłaszcza z epoki neolitu.

Skara Brae to osada neolityczna, uważana za najlepiej zachowaną w Europie. Obok niej znajdują się kamienne kręgi Stenness i Ring of Brodgar oraz grobowiec Maeshowe. Razem tworzą obszar opisany jako „Serce neolitycznych Orkadów”, wpisany na listę UNESCO.

Na wyspie Papa Westray stoi osada Knap of Howar, najstarsze stałe osiedle na Orkadach, datowane na około 3500 rok przed naszą erą. Wiele osób łączy zwiedzanie z przejazdem między wyspami, bo do większości z nich dopływa się promem.

Na Orkadach są też brochy, czyli wieże z epoki żelaza, takie jak Broch of Gurness. Ich rola jest przedmiotem dyskusji wśród archeologów, więc warto obejrzeć je z przewodnikiem albo z tablicami informacyjnymi na miejscu.

Orkady są dobrym wyborem dla kogoś, kto chce połączyć archeologię z wybrzeżem. Na wyspach żyje też bogata fauna morska i ptaki. Mieszkańcy, Orkadyjczycy, mają własny dialekt języka scots i bogaty folklor.

Szetlandy: co zobaczyć?

Szetlandy to archipelag, na którym większość nazw miejscowych ma pochodzenie norweskie, a mieszkańcy mówią dialektem szetlandzkim. Główną wyspą jest Mainland, a największą miejscowością jest Lerwick, stolica od 1708 roku. Wcześniej stolicą było Scalloway na zachodnim wybrzeżu.

Na niewielkiej wyspie Mousa stoi broch, czyli żelaznowieczna wieża, uznawana za najlepiej zachowaną w Szkocji. Na Noss, na wschód od Bressay, znajduje się rezerwat przyrody od 1955 roku, dobry dla obserwatorów ptaków. Wyspa Ninian's Isle jest połączona z Mainland tombolem, największym aktywnym w Wielkiej Brytanii.

Szetlandy słyną z festiwali ognia Up Helly Aa, które mają korzenie w tradycji norweskiej. Są też znane z muzyki, zwłaszcza ze skrzypcowego stylu tradycyjnego, oraz z ras zwierząt, takich jak kucyk szetlandzki i owczarek szetlandzki.

Dla turystów ważna jest odległość. Szetlandy są dostępne tylko promem albo samolotem, co wymaga dłuższego planowania niż Hebrydy wewnętrzne. Kucyki i owce spotkasz jednak niemal wszędzie, a na północnych krańcach archipelagu znajduje się Out Stack, najbardziej wysunięty na północ punkt Wielkiej Brytanii.

Link partnerski Wyspy Szkocji: wycieczki i bilety. Sprawdź wycieczki z przewodnikiem

Link partnerski Glasgow: loty. Porównaj ceny lotów

Która wyspa na co?

Poniższa tabela pomaga dopasować wyspę do zainteresowań. Każdą pozycję można łączyć z innymi, ale nie wszystkie są równie łatwo dostępne.

Wyspa Najlepsza na Co tam jest
Islay Whisky i wybrzeże Destylarnie, wieś Bowmore
Mull Pierwszy kontakt z Hebrydami Tobermory, dojazd na Ionę
Iona Historię i spokój Odrestaurowana katedra, ruiny klasztoru
Staffa Geologię i widoki Fingal's Cave
Lewis Zabytki i szlaki Callanish, Stornoway, czarne domy
Barra Zamki i wyspy przypływowe Zamek Kisimul, Castlebay
Mainland na Orkadach Archeologię neolityczną Skara Brae, Ring of Brodgar, Maeshowe
Mainland na Szetlandach Dziedzictwo norweskie i ptaki Lerwick, broch Mousa, rezerwat Noss

Dla osób, które mają mało czasu, najwygodniej wybrać jedną grupę. Próba zwiedzenia Hebrydów i Orkadów w jednym tygodniu wymaga wielu przepraw i dodatkowych dni na dojazdy.

Jak dopłynąć i dolecieć na wyspy?

Na Hebrydy i Orkady dojeżdża się głównie promem. Połączenia zmieniają się co sezon, więc przed wyjazdem sprawdź aktualny rozkład na oficjalnej stronie przewoźnika promowego na Hebrydy oraz trasę na Orkady w tym samym miejscu.

Szetlandy obsługuje prom albo samolot. Lotnisko znajduje się w Sumburghu, a w Lerwick jest port i awaryjny pas startowy. Aktualne rozkłady lotów sprawdź na oficjalnej stronie lotniska Sumburgh.

Jeśli wybierasz się własnym samochodem albo kamperem, przeczytaj wcześniej o drogach i noclegach. Szczegóły znajdziesz w artykule o podróży kamperem po Szkocji. Pamiętaj, że w Wielkiej Brytanii obowiązuje ruch lewostronny, a na wyspach drogi bywają wąskie i jednopasmowe.

Na wyspach jeździ się też autobusami i taksówkami, ale ich częstotliwość jest mniejsza niż na lądzie. Dlatego planuj dzień tak, by nie zależeć od jednego połączenia. Przy przeprawach promowych dodaj zapas czasu na wcześniejsze dotarcie do portu.

Kiedy jechać na wyspy? Pogoda i klimat

Hebrydy mają łagodny klimat dzięki Prądowi Zatokowemu, mimo północnej szerokości geograficznej. Poniższa tabela pokazuje średnie temperatury z obu archipelagów.

Archipelag Zima, średnio (°C) Lato, średnio (°C)
Hebrydy zewnętrzne 6, w styczniu 14
Orkady 4 12

Na Lewisie opady roczne wynoszą około 1100 milimetrów. Najbardziej suche są miesiące od maja do sierpnia, a słońca jest od 1100 do 1200 godzin rocznie, czyli około 13 procent czasu. Lato ma długie dni, ale nie oznacza ciepła, więc zabierz ciepłą odzież i przeciwdeszczową kurtkę także w sierpniu.

Północne światło, czyli zorza polarna, widoczne jest zwykle zimą, bo Hebrydy nie mają zanieczyszczenia światłem. Latem nie robi się tu zupełnie ciemno, więc zorzy zwykle nie zobaczysz.

Woda przy plażach jest zimna przez cały rok. Do surfingu, windsurfingu czy kajaków potrzebny jest gruby pianoprzepuszczalny strój.

Jak zaplanować pobyt na kilku wyspach?

Przy wyjeździe na kilka wysp zacznij od jednej grupy i dodaj drugą tylko wtedy, gdy masz zapas czasu. Przejazdy między wyspami zajmują dodatkowe godziny, a rozkłady promów nie zawsze pasują do planu dnia.

Na Ionę i wiele innych wysp dostajesz się przez główną wyspę. Dlatego planując zwiedzanie Mull, dołóż na Ionę kolejny odcinek trasy. Na wyspach przypływowych sprawdź tablicę pływów i wybierz dzień z odpływem w godzinach, które Ci pasują.

Jeśli wyprawa ma objąć także wyspę spoza Hebrydów, zajrzyj do Isle of Arran. Ten kierunek łatwo połączyć z innym programem, ale wymaga osobnego planu dojazdu.

Na Hebrydach zewnętrznych odległości są duże, a infrastruktury mniej. Zadbaj o zapasy paliwa, jedzenia i gotówki przed wyjazdem na obrzeża, bo na mniejszych wyspach nie zawsze jest sklep w zasięgu spaceru.

Od czego zacząć planowanie wyjazdu na wyspy?

Zacznij od wyboru archipelagu, bo to on decyduje o dojeździe, cenach noclegów i tempie wyjazdu. Następnie wybierz jedną lub dwie wyspy, najlepiej z mapą i rozkładem promów w ręku.

Sprawdź pogodę i pływy na kilka dni przed wyjazdem, a potem dopasuj trasę. Jeśli chcesz zobaczyć Callanish, Skara Brae albo broch Mousa, dodaj je do planu z wyprzedzeniem, bo są to główne punkty każdego dnia.

Dopiero po ustaleniu trasy zarezerwuj noclegi i przejazdy. Na mniejszych wyspach dostępność bywa ograniczona, więc rezerwacja z wyprzedzeniem jest bezpieczniejsza.

Często pytacie

Którą grupę wysp wybrać na pierwszy wyjazd?
Hebrydy wewnętrzne leżą najbliżej szkockiego lądu i są dobrym wyborem na pierwszy raz. Jeśli interesuje Cię archeologia, wybierz Orkady.
Jak dostać się na Szetlandy?
Szetlandy są dostępne wyłącznie promem albo samolotem. Lotnisko znajduje się w Sumburghu, a aktualne połączenia sprawdź na oficjalnej stronie lotniska Sumburgh.
Czy zorzę polarną zobaczę latem?
Latem zorzy zwykle się nie zobaczy, bo na Hebrydach prawie nie zapada noc. Zimą warunki do obserwacji są lepsze.
Jaki klimat panuje na Hebrydach?
Dzięki Prądowi Zatokowemu klimat jest łagodny jak na tak północną szerokość geograficzną. Lato bywa chłodne, więc warto mieć ciepłe ubranie.
Czy da się przejść na wyspę pieszo?
Na niektórych wyspach przypływowych można przejść pieszo podczas odpływu. Przed wyjściem sprawdź tablicę pływów i wróć przed przypływem.
Skąd wzięła się nazwa Orkady?
Nazwa pochodzi od staronordyckiego słowa „foka” i „wyspy”, więc oznacza Wyspy Fok. Osadnicy z Norwegii nadali ją w czasach wikińskich.
Podziel się
Obok tego tekstu

Przeczytaj też