Przejdź do treści
Szkocja
Wyspy

Skara Brae: neolityczna osada na Orkadach

Redakcja Szkocja6 min czytania
Skara Brae
Fot. Bill Henderson, CC BY-SA 2.0

Skara Brae to kamienna osada neolityczna na zachodnim wybrzeżu wyspy Mainland, zasiedlona od około 3180 roku p.n.e. Poniżej znajdziesz, co zobaczyć na miejscu, jak wyglądało tu życie, co znaleziono w domach i jak połączyć wizytę z Ring of Brodgar oraz Maeshowe. Na końcu jest konkretny plan dojazdu z Kirkwall.

Czym jest Skara Brae i ile ma lat?

Skara Brae to kamienna osada neolityczna położona nad zatoką Skaill, na zachodnim wybrzeżu wyspy Mainland, na Orkadach. Mieszkańcy żyli tu od około 3180 roku p.n.e. do około 2500 roku p.n.e. Dziś widać dziesięć budowli i cztery przejścia, a także resztki kamiennych mebli i wyposażenia domów.

Kamienne mury prehistorycznej osady w zagłębieniach terenu, w tle turyści i krajobraz.
Skara Brae: kamienne pozostałości domostw na stanowisku archeologicznym Fot. Wknight94, CC BY-SA 3.0

Osada uchodzi za najpełniejszą wioskę neolityczną w Europie. Jest starsza od grobowca Maeshowe, który wzniesiono około 2800 roku p.n.e., więc pozwala zobaczyć życie sprzed wielu tysięcy lat. Miejsce zarządza Historic Environment Scotland, a współpracują z nim Orkney Islands Council, NatureScot oraz Royal Society for the Protection of Birds.

Osada jest otwarta dla zwiedzających przez cały rok. Godziny otwarcia Skara Brae sprawdź na oficjalnej stronie obiektu przed wyjazdem.

Jak odkryto osadę Skara Brae?

Zimą 1850 roku silny sztorm uderzył w Szkocję i zerwał ziemię z dużego, nieregularnego pagórka w zatoce Skaill. Gdy pogoda się uspokoiła, miejscowi zobaczyli zarysy kilku małych domów bez dachów. Nazwa pochodzi od dawnej formy określającej porośnięty trawą kopiec, który przykrywał osadę.

William Graham Watt z Skaill House, syn lokalnego lairda i samouk geolog, rozpoczął amatorskie wykopaliska. Po odsłonięciu czterech domów prace zakończono w 1868 roku. Stanowisko przez kolejne dekady pozostało w dużej mierze nietknięte, aż w 1913 roku grupa z łopatami w ciągu jednego weekendu splądrowała je i zabrała nieznaną liczbę przedmiotów.

Po kolejnym sztormie w 1924 roku zdecydowano o zabezpieczeniu i systematycznych badaniach. Zadanie otrzymał profesor V. Gordon Childe z Uniwersytetu w Edynburgu, który po raz pierwszy przyjechał na miejsce w połowie 1927 roku. W 2019 roku ponownie przejrzano zdjęcia z wykopalisk. Na odwrocie jednego z nich opisano cztery kobiety jako studentki Childe'a. Najpewniej były aktywnymi uczestniczkami prac, a nie turystkami.

Jak wyglądał dom w osadzie Skara Brae?

Domy nie były podziemne, jak początkowo sądzono. Były wolnostojącymi kamiennymi budynkami, ocieplonymi i wzmocnionymi odpadami organicznymi, czyli tzw. midden. Do każdego domu wchodziło się przez niskie wejście zamykane kamienną płytą, którą zasuwano od środka zasuwą z kości.

Układ wnętrz powtarza się w wielu budynkach:

  • centralne palenisko,
  • łóżka po obu stronach paleniska,
  • kamienny kredens naprzeciwko wejścia, pierwszy element widoczny po wejściu,
  • kamienne skrzynie przy większości drzwi.

W siedmiu domach meble stoją w tych samych miejscach. Większe łóżko znajdowało się po prawej stronie wejścia, mniejsze po lewej. Lloyd Laing zauważył, że taki podział odpowiada zwyczajom z Hebrydów sięgającym początku XX wieku, co może wskazywać na większe łoże męża i mniejsze żony. Pod domami leży także system odpływów, który sięga co najmniej pięciu budynków, choć nie został w pełni zbadany.

Czym zajmowali się mieszkańcy osady?

Ludzie z Skara Brae hodowali bydło, świnie i owce. Childe początkowo sądził, że nie uprawiali roli, ale wykopaliska z 1972 roku odsłoniły ziarna z midden, co wskazuje na uprawę jęczmienia. Obok kości ryb zachowały się też muszle drobnych przylepek, które prawdopodobnie służyły jako przynęty na ryby.

Skrzynie wykonano z cienkich płyt kamiennych, a ich połączenia uszczelniono gliną, żeby były wodoszczelne. Mieszkańcy przechowywali w nich prawdopodobnie właśnie przynęty i inne drobne zapasy.

Sposób opału pozostaje niejasny. Childe uważał, że palono torfem, ale analizy roślinności sugerują, że grube warstwy torfu w tej części Orkadów pojawiły się dopiero po opuszczeniu osady. Możliwe, że palono też wyrzuconym na brzeg drewnem, nawozem zwierzęcym i suszonymi wodorostami.

Co znaleziono w domach i jak to interpretować?

Najbardziej tajemniczymi przedmiotami są kamienne kule z wyrytymi spiralnymi wzorami. Podobne kule znaleziono w całej północnej Szkocji, a część motywów kojarzy się z obiektami z doliny Boyne w Irlandii. Podobne symbole pojawiają się na nadprożach i słupkach łóżek, ale ich tłumaczenia pozostają sporne.

Na miejscu odnaleziono też grudki czerwonej ochry, które interpretuje się jako ślad malowania ciała. Wypolerowane kawałki hematytu mogły służyć do wykańczania skóry. W wielu domach stały gliniane dzbany o pojemności do 30 litrów.

Wśród narzędzi były szydła, igły, noże, koraliki i małe miski z kości, poroża i kości wielorybów. Zachowały się też kości pinów z kości słoniowej długie do 25 centymetrów. Charakterystyczny nóż skaill, odłupany z kamienia piaskowcowego, był w osadzie powszechnie używany. Noże tego typu znajdowano na Orkadach i na Szetlandach.

W 2016 roku ponownie odkryto w magazynie Stromness Museum wyrzeźbioną z kości wieloryba figurkę zwaną Skara Brae Buddo. Ma cztery otwory w miejscach, gdzie mogłyby być oczy, usta i pępek.

Link partnerski Skara Brae: wycieczki i bilety. Sprawdź wycieczki z przewodnikiem

Kiedy i dlaczego osada opustoszała?

Childe początkowo datował osadę na około 500 roku p.n.e. Wykopaliska z lat 1972 do 1973 roku, oparte na datowaniu radiowęglowym, wykazały, że zasiedlenie zaczęło się około 3180 roku p.n.e. i trwało około sześciuset lat. Około 2500 roku p.n.e. klimat stał się znacznie zimniejszy i wilgotniejszy, co mogło skłonić mieszkańców do odejścia.

Część badaczy wskazuje na gwałtowny sztorm, który miał zasypać osadę piaskiem. Anna Ritchie uważa, że taki obraz jest mitem. Jej zdaniem osada była zasypywana stopniowo i wcześniej została już opuszczona, a powodu nie da się dziś ustalić z pewnością.

W pobliżu osada leżała kiedyś dalej od morza niż dziś, prawdopodobnie przy słodkowodnej lagunie chronionej wydmami. Część zabudowy mogła zostać zniszczona przez erozję, zanim odkryto stanowisko.

Ring of Brodgar i Maeshowe: co jest w pobliżu?

Ring of Brodgar to neolityczny henge i krąg kamieni o średnicy 104 metrów. Pierwotnie stało tu do 60 kamieni, a na przełomie XX wieku stało ich jeszcze 27. Otacza je rów wykuty w skale na głębokość do 3 metrów. Krąg stoi na wąskim przesmyku między jeziorem Stenness a jeziorem Harray, około 10 kilometrów na północny wschód od Stromness.

Wąskie kamienne przejście ze żwirem prowadzące do metalowych drzwi w porośniętym trawą kopcu
Maeshowe, kamienne wejście do wnętrza neolitycznego grobowca Fot. Gaius Cornelius, CC BY-SA 4.0

Maeshowe to grobowiec korytarzowy z kopcem o średnicy 35 metrów i wysokości 7,3 metra. Jego komora została zbudowana z płyt kamiennych, a przejście jest tak ustawione, że zimowe słońce wpada do środka w czasie przesilenia. Wnętrze jest niskie, więc trzeba się pochylać lub czołgać.

Według badaczy osada, krąg i grobowiec łączą neolityczne drogi zwana „low road”. Przebiega obok kamieni ze Stenness i Ring of Brodgar, a kończy się przy Maeshowe. Podobne drogi łączą miejsca kultu w całej Wielkiej Brytanii.

Obiekt Datowanie Wymiary
Skara Brae od 3180 do 2500 p.n.e. dziesięć budowli
Ring of Brodgar około 2500 do 2000 p.n.e. 104 metry średnicy
Maeshowe około 2800 p.n.e. 35 metrów średnicy, 7,3 metra wysokości

Wejście do Maeshowe wymaga wcześniejszej rezerwacji, a jej zasady sprawdź na oficjalnej stronie obiektu.

Czym jest wpis UNESCO Heart of Neolithic Orkney?

Skara Brae wchodzi w skład wpisu „The Heart of Neolithic Orkney”, który w grudniu 1999 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Tworzą go cztery stanowiska: Skara Brae, Maeshowe, Ring of Brodgar i kamienie ze Stenness. Zarządza nimi Historic Environment Scotland.

Wpis uzasadniono wyjątkowym zachowaniem dowodów z wczesnych epok, z dala od tradycyjnych ośrodków cywilizacji. Część obiektów i obiektów towarzyszących zamknięto w czasie pandemii COVID-19, w latach 2020 i 2021.

W 2019 roku przygotowano ocenę ryzyka zmian klimatu. Stwierdza ona, że cały wpis, a zwłaszcza Skara Brae, jest bardzo podatny na skutki wzrostu poziomu morza i większych opadów. Dla zwiedzających oznacza to, że stanowisko jest chronione i miejscami zamknięte dla ruchu.

Jak dojechać z Kirkwall i od czego zacząć planowanie?

Kirkwall jest największym miastem i głównym miejscem noclegowym Orkadów. Jego centrum tworzy wąska, zabytkowa uliczka prowadząca od portu do katedry św. Magnusa, założonej w 1137 roku i budowanej przez około 300 lat. Przy katedrze stoją ruiny Bishop's Palace i Earl's Palace, a w Orkney Museum zobaczysz eksponaty od epoki kamienia po czasy współczesne.

Z Kirkwall do Skara Brae i Ring of Brodgar dojedziesz autobusem, taksówką albo wypożyczonym samochodem. Aktualny rozkład autobusów z Kirkwall na Orkady sprawdź u przewoźnika lub na miejscu. Przy zakupie biletów do obiektów kieruj się oficjalną stroną Historic Environment Scotland.

Najpierw wybierz dzień na Skara Brae, a potem zaplanuj Ring of Brodgar i Maeshowe. Maeshowe wymaga rezerwacji, więc zrób ją przed wyjazdem. Dla spokojnego zwiedzania zostaw czas na Kirkwall wieczorem, kiedy centrum jest najcichsze.

Często pytacie

Czy Skara Brae jest dostępne przez cały rok?
Tak, osada jest otwarta dla zwiedzających przez cały rok. Godziny sprawdź przed wyjazdem, bo mogą się zmieniać w zależności od sezonu.
Kto zarządza Skara Brae?
Stanowisko zarządza Historic Environment Scotland. Współpracuje z Orkney Islands Council, NatureScot oraz Royal Society for the Protection of Birds.
Czy Skara Brae jest na liście UNESCO?
Tak, od 1999 roku osada wchodzi w skład wpisu Heart of Neolithic Orkney, razem z Maeshowe, Ring of Brodgar i kamieniami ze Stenness.
Czy wnętrze kręgu Ring of Brodgar zostało zbadane?
Nie, wnętrze nigdy nie zostało wykopane. Dlatego nie wiadomo, czy w środku mogły stać drewniane konstrukcje.
Dlaczego w domach są kamienne skrzynie?
Skrzynie wykonano z cienkich płyt uszczelnionych gliną, więc były wodoszczelne. Mogły służyć do przechowywania przynęt i drobnych zapasów.
Podziel się
Obok tego tekstu

Przeczytaj też