Przejdź do treści
Szkocja
Kuchnia i kultura

Kilt i tartan: historia, wzory i zakup

Redakcja Szkocja5 min czytania
Fot. Daniel Kraft, CC BY-SA 3.0

Kilt to owijana wokół ciała spódnica z wełnianej tkaniny w tartan, dziś noszona głównie przy okazjach formalnych. Dowiesz się z tego tekstu, skąd się wziął, czym jest tartan, z czego szyje się kilt i gdzie szukać go w Edynburgu. Każda sekcja odpowiada na jedno konkretne pytanie.

Czym jest kilt i skąd się wziął?

Kilt to spódnica owijana wokół ciała, sięgająca do środka kolan. Ma płaski przód i plisowane boki oraz tył. Jest to strój męski związany z górskimi regionami Szkocji. Najstarsze wzmianki pochodzą z XVI wieku i dotyczą tak zwanego wielkiego kiltu, czyli kawałka materiału pełnej długości, którego górną połowę można było zarzucić jak pelerynę. Mały kilt, czyli ten znany dziś, pojawił się w XVIII wieku. Jest w zasadzie dolną połową wielkiego kiltu. Za jego popularyzację uchodzi Thomas Rawlinson, angielski kwakier z Lancashire, który w latach dwudziestych XVIII wieku zaczął szyć spódnicę z gotowymi plisami. Szybko naśladowali go górale, zwłaszcza drwale, węglarze i hutnicy żelaza. Od XIX wieku kilt kojarzy się z kulturą całej Szkocji oraz z dziedzictwem gaelickim i celtyckim. Jeśli planujesz wyjazd, zajrzyj najpierw do tekstu o tym, co zobaczyć w Szkocji.

Kiedy Szkoci noszą kilt?

Kilt zakłada się przede wszystkim na uroczystości. Najczęściej spotkasz go na weselach i na ceilidhach, czyli szkockich zabawach tanecznych. Pojawia się także na Highland games, czyli szkockich igrzyskach sportowych. Strój formalny ma dwie wersje: white tie, czyli najbardziej oficjalną, oraz black tie, odpowiednik smokingu. Modna jest też wersja swobodna: kilt z grubymi skarpetami, butami, białym T-shirtem i czarną marynarką. Zasady ubioru zaczęto spisywać w epoce wiktoriańskiej, dlatego wiele elementów wygląda staromodnie. Kobiety tradycyjnie nie noszą kiltów. Zakładają długie spódnice z tartanu, bluzkę i kamizelkę w pasującym kolorze. Organizacje oceniające zawody w tańcu góralskim i w grze na dudach mają zasady ubioru, które zwykle wymagają kiltu. Po zabawie warto sięgnąć po kuchnię szkocką, serwowaną w pubach i restauracjach.

Co to jest tartan i jak czytać wzór?

Tartan to tkanina z pasów biegnących w poziomie i w pionie. Pasy w kilku kolorach tworzą symetryczny, powtarzający się wzór. Ten wzór nazywa się sett. Zapisuje się go jako liczbę nici każdego koloru w kolejności, na przykład "K/4 R32 K32 Y/4" dla tartanu Wallace'a. K to czerń, R to czerwień, a Y to żółć. Ukośnik oznacza punkt zwrotny, w którym wzór odbija się lustrzanie. Tkanina ma splot 2 na 2, czyli każda nić przechodzi nad dwiema nićmi, a potem pod dwiema. Daje to ukośne żeberka pod kątem 45 stopni. Dwa różne jednolite kolory nigdy nie stykają się bokiem, zawsze łączy je mieszanka. Im więcej kolorów, tym wzór staje się bardziej przytłumiony. Tartan w Szkocji nie jest herbem. Odcienie zależą też od młyna i partii farby.

Tartany klanów, regionów i instytucji

Przypisanie wzorów do konkretnych klanów sięga głównie XIX wieku. Wtedy zaczęto je systematycznie spisywać i nadawać nazwy. Wcześniej tartany łączono raczej z regionami Wyżyn niż z jednym rodem. Dziś istnieją wzory dla dystryktów, hrabstw, stowarzyszeń, szkół, uniwersytetów, drużyn sportowych i osób prywatnych. Istnieją też wzory okolicznościowe, które może nosić każdy. Tartany rejestruje się w Scottish Register of Tartans w Edynburgu. Aktualną opłatę za rejestrację tartanu podaje oficjalna strona Scottish Register of Tartans. Kolory nie mają symboliki, a wzór nie pokazuje pozycji noszącego. Więcej o tym, jak powstawały te nazwy, opisuje tekst o ciekawostkach o Szkocji.

Trzy różne tkaniny w kratę ułożone obok siebie w odcieniach niebieskim, beżowym i czerwonym
Trzy wzory szkockich tartanów Fot. autor w Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Z czego szyje się kilt?

Tradycyjny kilt powstaje z wełnianej tkaniny worsted w splocie 2 na 2. Waga materiału wpływa na to, jak kilt się układa i w jakiej pogodzie się sprawdzi:

Waga (uncje) Waga (gramy) Kiedy wybrać
od 10 do 11 od 280 do 310 lekka, do cieplejszej pogody i tańca
13 370 najczęstsza, uniwersalna
16 450 najczęstsza, cięższa, do chłodniejszej pogody
od 18 do 22 od 510 do 620 bardzo ciężka, na zimno

Nowoczesny kilt dla dorosłego zużywa od 6 do 8 jardów tkaniny o zwykłej szerokości albo od 3 do 4 jardów tkaniny szerokiej. Pełny kilt wymaga 8 jardów. Przy bardzo dużej talii potrzeba 9 jardów. Kilt szyje się zwykle bez podwijanego brzegu, bo podwinięcie pogrubiłoby materiał i kilt wisiałby krzywo. Liczba plis i ich głębokość zależą od wielkości wzoru i od rozmiaru osoby.

Jak dobrać rozmiar i długość kiltu?

Gotowe kilty w standardowych rozmiarach można kupić. Szyty na miarę lepiej układa się jednak na sylwetce. Krawiec zwykle potrzebuje co najmniej trzech wymiarów: talii, bioder i długości. Czasem mierzy się też wysokość od talii do najszerszego miejsca bioder. Dobrze dopasowany kilt, zapięty na najciaśniejsze dziurki pasków, nie może się obracać wokół ciała. Nie może też marszczyć się w miejscu zapięcia. Długość przy pasie powinna sięgać nie krócej niż do połowy rzepki i nie wyżej niż około jednego cala ponad nią. Kilty do tańca góralskiego plisuje się tak, by wzór na fałdach powtarzał wzór przodu. Dzięki temu ruch tkaniny w tańcu wygląda czysto.

Jakie dodatki nosi się z kiltem?

Klasyczny zestaw to wełniane podkolanówki zwane kilt hose, zawijane pod kolanem. Często dochodzą do nich podwiązki i lamówki zwane flashes. Z przodu, przy pasku, wisi sporran, czyli torba pełniąca funkcję kieszeni. Do kiltu bywa noszony sgian-dubh, mały nóż wkładany za podkolanówkę. Broszka zwana kilt pin dociąża przedni fartuch. Nie przeciąga się jej jednak przez warstwę pod spodem. Na stopy pasują ghillies, cienkie, składane buty bez języka. Sznuruje się je wokół kostek, żeby nie spadły w błocie. Brak języka pozwala też szybciej wysychać stopom w wilgotnej szkockiej pogodzie. Bielizna pod kiltem jest kwestią wyboru. Tradycja mówi, że nic się pod nim nie zakłada, ale nie jest to obowiązek.

Gdzie kupić lub wypożyczyć kilt w Edynburgu?

Najlepiej zacząć od centrum, bo tam skupiają się sklepy. Stare Miasto to średniowieczne serce miasta. Royal Mile biegnie od zamku do Pałacu Holyrood. Nowe Miasto, z ulicą Princes Street, jest główną dzielnicą handlową i ma najbardziej eleganckie sklepy. W Stockbridge i Canonmills działają niezależne sklepy, więc warto tam zajrzeć, jeśli szukasz czegoś spoza sieci. Przy zakupie sprawdź materiał, wagę tkaniny i wzór. Aktualną cenę wypożyczenia kiltu na jedną okazję podaje wypożyczalnia w Edynburgu. Aktualną cenę kiltu szytego na miarę podaje sklep lub krawiec, u którego zamawiasz. Oferty warto porównać bezpośrednio w sklepach, bo różnią się zakresem usług.

Od czego zacząć planowanie?

Najpierw ustal okazję. Od niej zależy, czy wybierzesz wersję formalną, czy swobodną, oraz wagę tkaniny. Potem wybierz tartan: klanowy, regionalny albo okolicznościowy. Wzory klanów sprawdzisz w oficjalnym rejestrze, czyli na oficjalnej stronie Scottish Register of Tartans. Zmierz talię, biodra i długość. Jeśli zamawiasz szycie na miarę, zapytaj krawca o wagę tkaniny i liczbę jardów. W Edynburgu zacznij od Nowego Miasta i Stockbridge. Zamów kilt z wyprzedzeniem, bo szycie na miarę wymaga czasu. Sprawdź też dodatki, czyli podkolanówki, sporran i buty, zanim przymierzysz cały strój.

Często pytacie

Czy kilt to spódnica?
Kilt to owijana wokół ciała spódnica do połowy kolan, z płaskim przodem i plisowanymi bokami oraz tyłem. Mężczyźni noszą go najczęściej na formalne okazje.
Czy kobiety mogą nosić kilt?
Tradycyjnie kobiety nie noszą kiltów, tylko długie spódnice z tartanu. Kilty pojawiają się jednak w strojach kobiecych w niektórych sportach.
Czy każdy klan ma swój tartan?
Nie każdy klan ma własny wzór. Wiele tartanów powstało jako regionalne albo instytucjonalne, a wzór nie oznacza statusu noszącego.
Czy pod kiltem trzeba mieć bieliznę?
Nie ma takiego obowiązku. Tradycja mówi, że nic się pod kiltem nie zakłada, ale każdy wybiera sam.
Czy kilt można kupić bez szycia na miarę?
Tak, gotowe kilty w standardowych rozmiarach są dostępne. Szyty na miarę lepiej układa się jednak na sylwetce.
Ile kosztuje kilt?
Cena zależy od tkaniny, wzoru i tego, czy kilt jest szyty na miarę. Aktualną kwotę sprawdź w sklepie albo w wypożyczalni.
Podziel się
Obok tego tekstu

Przeczytaj też